و رسيدن به آرزوهاى مادّى و دنيوى از ويژگيهاى تصوّف در اين قرن است . با همه فساد و تباهى كه متصوفان در اين عصر داشتند ، تصوّف در هند و آسياى صغير رواج قابل ملاحظه‌اى يافت . روحانيون رسمى ، با تصوّف ميانه‌رو آشتى كردند و فلسفه اسلامى با تصوّف راستين درآميخت . صوفيان به دسته‌هاى مختلف تقسيم شدند و در اصول اعتقادى آنان انشعاب و تجزيه‌اى كه از قرن ششم آغازش بود رو به گسترش نهاد 30 . مشايخ معروف قرن هشتم به ترتيب تاريخ فوت عبارتند از : عز الدّين محمود كاشانى ( 735 ه ) ، صفى الدّين اردبيلى ( 735 ه ) ، كمال الدّين عبد الرزاق كاشانى ( 736 ه ) ، ابو المكارم علاء الدولهء سمنانى ( 736 ه ) ، اوحد الدّين حسين مراغه‌اى ( 738 ه ) ، قطب الدّين ابو الفضل جامى نيشابورى ( 740 ه ) ، جلال الدين محمد باكالنجار ( 756 ه ) ، جلال الدّين محمود زاهد هروى ( 778 ه ) ، امير سيد على همدانى ( 786 ه ) ، زين الدّين ابو بكر تايبادى ( 791 ه ) ، بهاء الدّين محمد بخارى نقشبند ( 791 ه ) ، ظهير الدّين خلوتى ( 800 ه ) ، خواجه علاء الدّين عطار بخارى ( 802 ه ) ، شمس الدّين محمّد مغربى تبريزى ( 809 ه ) 31 . دو شاخهء اصلى تصوف در اين قرن بطور كلى ، صوفيان اين ادوار را از نظر عقيده به دو دستهء ميانه‌رو ( اهل توحيد ) و افراطى ( وحدت وجودى ) تقسيم كرده‌اند كه دستهء نخست با امام محمّد غزالى و دستهء دوم با ابن عربى هم‌مشرب‌اند . تصوّف ميانه‌رو . امام محمد غزّالى 32 كه از سران طريقهء تصوف ميانه‌رو است ، در جلد چهارم كتاب احياء علوم الدين به تفصيل در اين زمينه سخن رانده و همه جا جانب مذهب را رعايت كرده است . زهد را وسيله‌اى براى تهذيب نفس و مقدمهء زندگى روحانى مىداند . و مراحل نه‌گانهء توبه ، صبر ، شكر ، خوف ، رجا ، فقر ، زهد ، توكّل ، و محبت را شرط اتّصاف به صفات رستگارى مىشمارد ، كه پنج مرحلهء توبه و صبر و شكر و خوف و رجاء مناسب حال همهء مؤمنان و چهار مرحلهء فقر و زهد و توكّل و محبّت خاصّ عارفان است ، و محبّت غاية القصواى مقامات است و عالىترين درجه از درجات 33 . نويسندهء كتاب اسلام در ايران مىنويسد : « افكار غزّالى تأثير عميقى در مسلمانان و همچنين در يهوديان قرون وسطى مانند ابن ميمون و يهوداى حلوى و بحية بن بقوده ( باكودا ) داشته . برخى از خاخامان يهودى اسپانيا و پرووانس ، بعضى از آثار غزّالى را به زبان لاتين ترجمه كردند و افكار غزّالى به‌وسيله اين ترجمه‌ها در عرفان مسيحى غرب رخنه كرد 34 . » . تصوّف افراطى . نمونهء بارز اين طريقت ، ابو بكر محيى الدّين محمد بن على بن العربى است . وى در مرسيه متولد شد ، به تونس و مكّه و بغداد سفر كرد ، در دمشق اقامت گزيد و در همان‌جا درگذشت . ابن العربى مردى آزاده و آزادانديش بود . گويند سلطان وقت ، در آسياى صغير ، خانه‌اى به او